Pałace
Pojezierze Iławskie / Historia / Pałace i dwory
Pałace i Dwory
. . . elementy krajobrazu Pojezierza Iławskiego . . .
Pałace i dwory
Prywatne rezydencje rodów szlacheckich na terenie Prus pojawiają się po sekularyzacji Zakonu Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, nazywanego Krzyżackim. Od tzw. hołdu pruskiego w 1525 roku dawni rycerze-zakonnicy zaczęli obejmować świeckie urzędy Prus Książęcych i budować stan szlachecki nowo powstałego państwa. Początkowo szlachta pruska wykorzystywała, zarówno dla celów mieszkalnych, jak i reprezentacji, pokrzyżackie zamki z biegiem czasu przebudowywane i unowocześniane. W miarę bogacenia się i rosnących wymagań rezydentów powstawały nowe dwory, a później piękne pałace.
Definicje i lokalizacje
Pałac, reprezentacyjna budowla mieszkalna pozbawiona cech obronnych.
Dwór polski szlachecki, wiejski dom mieszkalny.
Bałoszyce gm. Susz, Barzyna gm. Rychliki, Bądki gm. Zalewo, Bieniasze gm. Miłakowo, Boguchwały gm. Miłakowo, Bożęcin gm. Morąg, Budwity gm. Małdyty, Dobrocin gm. Małdyty, Drulity gm. Pasłęk, Drynki gm. Małdyty, Dymnik gm.Rychliki, Dziśnity gm.Rychliki , Girgajny gm.Zalewo, Gisiel gm. Stary Dzierzgoń, Głodówko gm. Miłakowo, Gołutowo gm. Rychliki, Gubławki gm. Zalewo, Jankowo gm. Rychliki, Jarnołtowo gm. Małdyty, Jaśkowo gm. Zalewo, Kadzie gm. Zalewo, Karnity gm. Miłomłyn, Klonowy Dwór gm. Małdyty, Kłobia gm. Świątki, Książnik gm. Miłakowo, Lubajny gm. Ostróda, Markowo gm. Morąg, Miejski Dwór gm. Miłakowo, Piniewo gm. Pasłęk, Plękity gm. Małdyty, Połowite gm. Zalewo, Ponary gm. Miłakowo, Pozorty gm. Zalewo, Prakwice gm. Stary Dzierzgoń, Pudłowiec gm. Stary Dzierzgoń, Rąbity gm. Zalewo, Rejsyty gm. Rychliki, Rudnia gm. Zalewo, Sople gm. Małdyty, Stolno gm. Miłakowo, Szymonowo gm. Małdyty, Tarpno gm. Zalewo, Warkały gm. Miłakowo, Wenecja gm. Morąg, Wlk. Dwór gm. Zalewo, Zajezierze gm. Małdyty
Gmina Małdyty
Budwity, Bauditten. Pałac wzniesiony w 1857 r. w stylu przypominającym włoską architekturę rezydentalną. Dwukondygnacyjny budynek z bocznymi ryzalitami i wieżą widokową na narożniku. Z boku przeszklona weranda, po wojnie rozebrana. Ostatnim właścicielem, do 1945 r. była rodzina von Eben.
Dobrocin, Gross Bestendorf. Pałac zbudowano w latach czterdziestych XIX wieku. Pałac, pierwotnie barokowy w końcu XIX w. przebudowany w stylu neorenesansowym, na planie nieregularnym, z dwiema wieżyczkami, piętrowy. Ostatnim właścicielem, do 1945 r. był baron Otto von Goltz-Domhardt. Najsławniejszym, jednak był Johann Friedrich von Domhardt – nadprezydent Prus Wschodnich, pochowany zresztą na miejscowym cmentarzu. Obecnie budynek służy jako placówka oświatowa. Od 1946 w pałacu mieściło się Technikum Rolnicze, a obecnie Zespół Szkół Agro-Ekonomicznych. Niestety jego stan się pogarsza, został także wystawiony na sprzedaż.
Drynki, Drenken. Pierwotny dwór zbudowano w 1870 r. Pierwszym właścicielem był Anglik Percy Marshall który zamieszkał tutaj z nowo poślubioną żoną Albertiną Schafer z nieodległych Pozort. Budynek usytuowano z otwarciem widokowym na jezioro Pozorty, na stoku łagodnie opadającym ku brzegowi. W 1927 r. majątek kupił Otto Jahr który go przebudował. W okresie powojennym spadkobierczyni ( córka Erika ) chciała kupić dwór, ale bez powodzenia. W pobliżu jest cmentarz rodowy. Dzisiaj w rękach prywatnych.
Jarnołtowo, Gross Arndsdorf. Dwór zbudowany w 1770 roku dla Georga Friedricha von Hülsen. Budynek częściowo zniszczony w 1945 roku. – Około poł. XIX w. dwór przeszedł na własność rodziny von Prinzów, w końcu XX w. należał do barona von Spiegel-Borgenbrecha z Westfalii, który zbankrutował. Majątek przejęło więc Wschodniopruskie Towarzystwo Ziemskie. Budynek wzniesiony na rzucie prostokąta, przekryty dachem mansardowym, z obustronnym, dwukondygnacjowym ryzalitem na osi, zamkniętymi trójkątnym szczytem., zachowany obecnie w jednej części. Przebywał tu jako nauczyciel Immanuel Kant. Tuż po II wojnie światowej w budynku pałacu składowane były liczne księgozbiory królewieckie. Pieczę nad nimi sprawował Jan Grabowski z polecenia samego Ministerstwa Kultury. Zabezpieczał on dzieła sztuki na terenie Warmii i Mazur. Jan Grabowski poszczycić się może również tym, że to dzięki niemu ocalało wiele księgozbiorów (ponoć kilka wagonów) przed wywiezieniem do ZSRR. Trafiły one do olsztyńskiego muzeum. Po czasach swej świetności dwór trafił w ręce prywatne. Był w rękach przybyszów z Rzeszowa, pełnił rolę szkoły wiejskiej, w końcu spadł do roli bardzo wytwornie urządzonej… stodoły (marmurowe kominki, ażurowe schody…). Czas nie oszczędzał pałacu. W końcu został częściowo rozebrany dla pozyskania cegieł oraz drewna z pięknego parku, a nawet rozebrano mieszczącą się w parku kaplicę grobową.
Klonowy Dwór, Höfen. Późnoklasycystyczny dwór pochodzi z 2 połowy XIX wieku. Założony na kształcie prostokąta ze ścianką kolankową, przykryty dachem dwuspadowym. O frontu ganek nisko kolumnowy, zwieńczony trójkątnym naczółkiem. Tynki boniowane, zdobione detalami architektonicznymi.
Plękity, Plenkitten. Dwór w Plękitach został wzniesiony w 1836 roku w stylu klasycystycznym. Założony na planie prostokąta, parterowy, przekryty dachem dwuspadowym. Zachowany park o kompozycji krajobrazowej, z pięknym drzewostanem. Dwór w XX wieku należał do Dreyerów. Po wojnie wymieniono dachówkę ceramiczną na blachę. Obok dworu znajduje się zabytkowa kuźnia. Obecnie właścicielem dworu jest Stadnina Koni. Plękity są położone 5 km na południe od Małdyt, przy drodze nr.7 do Ostródy. Dwór znajduje się przy samej drodze po jej lewej stronie.
Sople, Zöpel. Dwór o charakterze miejskiej willi. Pierwszym właścicielem był twórca kanału elbląskiego inż. Georg. Steenke. Wzniósł go na brzegu jeziora Ruda Woda. Wykonawstwo powierzył Alfredowi Kahle według projektu architekta Prof. Fricka z Koenigsbergu. Dwór założony na kształcie prostokąta, dwukondygnacyjny z dachem czterospadowym z facjatkami.
Szymonowo, Gross Simnau. Pałac w Szymonowie pochodzi z początku XX w. – własność rodziny von Finckenstein. Potężna budowla dwukondygnacyjna, przykryta dachem czterospadowym. Charakterystyczna skośnie dostawiona czworoboczna wież kryta czterospadowym dachem. Po wojnie Dom Dziecka im. Sybiraków
Zajezierze, Seegertswalde. Dwór z przełomu XIX i XX w. Budynek wzniesiony na rzucie prostokąta, parterowy, z dwukondygnacjowym ryzalitem na osi do elewacji z boku dostawiona wież w kształcie kwadratowym, przykryta dachem czterospadowym.
Gmina Miłakowo
Bieniasze, Banners. Dwór położony jest 4 km na północny wschód od Miłakowa nad jeziorem. W XiX w. był własnością rodziny von Petzinger. Następnym właścicielem była rodzina Jungschuh von Röbern. Kolejnym a zarazem ostatnim przed II wojną światową był Friedrych von Berg – major lotnictwa. Po 1945 r. pełniąc różne funkcje stopniowo popadał w ruinę i zostali opuszczony. W 1997 r. został kupiony przez prywatną firmę i odbudowany od fundamentów w 1999 r. Mimo starań nie udało się zachować pierwotnych proporcji budowli. Dzisiaj jest tu hotel oferujący 45 miejsc w 18 pokojach – www.bieniasze.pl/
Boguchwały, Reichau. Dwór wraz z folwarkami (Pojezierce, Rogowo, Staglewo, Ratławki) w 1900 r. był w posiadaniu powiernictwa rodowego hr. Adolfa Dohny z Gładyszów i obejmował łącznie 2022 ha, w tym 610 ha lasów i 117 ha wód. Późnoklasycystyczny dwór z XX w. wybudowany na piwnicach starego przez Schümanna, który odkupił majątek od hrabiego zu Dohna. Obecnie w postępującej ruinie. W 2012 roku zburzony przez obecnego właściciela, na dzień dzisiejszy w miejscu byłego pałacu znajduje się sterta gruzu.
Głodówko, Kerneyen. Dwór pochodzi z drugiej połowy XIX w. Budynek parterowy przekryty dachem dwuspadowym, rozbudowany wzdłuż. Od frontu dwukondygnacjowy, płytki ryzalit, poprzedzony omurowanym tarasem ze schodami. Od strony parku drewniana weranda.
Książnik, Herzogswalde. Dwór leży około 5 km na południe od Miłakowa. Zniszczony, mały dworek i zarośnięty park dają świadectwo dawnej świetności. Datuje się go na 2 połowę XVIII w. Założony na rzucie prostokąta, parterowy, przykryty dachem naczółkowym. Dwukondygnacyjny ryzalit na frontowej elewacji. Mieszkal i tworzył w początkach XX w. artysta, malarz, akwarelista Karl Kuntz. Dworek w latach 2009-2013 odrestaurowany przy użyciu materiałów i metod konserwatorskich, nowa więźba dachowa, pokrycie dachu dachówką naturalną, izolacje, wzmocnienia fundamentów, nowa, drewniana stolarka okienna i drzwiowa, nowa elewacja. Park, z licznym starodrzewem, aleją lipową, poddany gruntownej rewitalizacji. W obrębie parku ciek wodny rzeczka z 3 kaskadowo ułożonymi stawami i mostami dębowymi. Na jednym ze stawów wyspa z dużą altaną (pow. 70 m2) wykonaną ze starej konstrukcji szachulcowej pozyskanej z poddasza dworu. Altana kryta dachówką, utwardzenie kostką granitową. Skarpa za budynkiem dworu zabezpieczona z licznymi nasadzeniami roślin. Całość wystawiona na sprzedaż.
Miejski Dwór, Henriettenhof. Niewielki zaniedbany dwór z dużym owalnym podjazdem, przykryty dwuspadowym dachem, z dwukondygnacyjnym ryzalitem.
Ponary, Ponarien. Obecny, barokowy pałac z końca XVII wieku, powstał w wyniku rozbudowy wcześniejszego dworu. W przyziemiu zachowano pozostałości tej budowli w postaci trzech pomieszczeń przesklepionych krzyżowo i kolebkowo z tunelami. Powstała harmonijna w proporcjach budowla, na kształcie prostokąta, dwukondygnacyjna, z nieznacznymi ryzalitami na osi elewacji, zdobionymi rytmem jońskich pilastrów, niegdyś zwieńczonymi trójkątnymi naczółkami. Wkrótce dobudowano oficynę od północy. Herby ówczesnych właścicieli, Ernsta Wolfganga von der Groeben i jego żony z domu von Ostau z datą 1743, do dziś zdobią elewację północną. Nad wejściem umieszczono herby ówczesnych właścicieli: Wilhelma Arthura von der Groeben i jego żony Agnes von Kleist z datą 1893. W drugiej połowie XIX wieku przebudowano i znacznie powiększono zabudowania gospodarczo- inwentarskie. Z dawnego wyposażenia zachowały się jedynie piece kaflowe. Portrety rodowe i podobizny pruskich władców zdobiące dawniej wnętrza, znajdują się obecnie w muzeum w Olsztynie. W czasach powojennych mieścił się w pałacu ośrodek wypoczynkowy jednej z toruńskich fabryk. Obecnie jest własnością prywatną.
Stolno, Stollen. Późno klasycystyczny dwór wzniesiono w drugiej poł. XIX w. Murowany z cegły, otynkowany, jednokondygnacyjny z płytkim obustronnym ryzalitem. W ryzalicie frontowym trójarkadowa loggia. Naroża ryzalitu i kondygnacji wykończone wysokimi sterczynami o przekroju kwadratu. Obecnie odnowiony. Własność prywatna.
Warkały, Workallen. Zachowana do dziś budowla pochodzi z przełomu XIX/XX wieku. Styl architektoniczny dworu przypomina styl neogotycki. Obecnie budowla nie jest ruiną, ale jest zaniedbana. Zachowało się trochę oryginalnej stolarki okiennej. Po wojnie w dworze swoją siedzibę miało PGR. Obecnie jest to własność prywatna.
